Van schrijver tot lezer

Voordat jij een boek vastneemt, hebben veel anderen het al in hun handen gehad. In de 16de eeuw waren er misschien nog wel meer mensen betrokken bij het drukproces dan vandaag. Rond 1574 heeft meesterdrukker (zo heet de eigenaar van een drukkerij) Christoffel Plantijn meer dan 50 medewerkers in dienst voor de drukkerij. Allemaal hebben ze hun rol. Naast een eigen team van redacteurs, letterzetters, drukkers, inktmannen, proeflezers en leerjongens, doen de meesterdrukker en diens opvolgers ook een beroep op externe ambachtslieden en handelaars. Denk maar aan papiermakers, boekbinders, uitgevers, boekverkopers, graveurs, houtsnijders en handelsagenten. Kortom: een goed geoliede machine van schrijver tot lezer.

Stap 1: Inhoud verzamelen

Gaat het niet om eigen uitgaven, dan komen de teksten van auteurs, overheden of de Kerk. Wat de Plantijnse drukkerij uiteindelijk op de markt brengt? Dat beslist de meesterdrukker over het algemeen zelf. Om de kosten te delen, werkt hij of zij soms samen met andere boekverkopers of auteurs.

Stap 3: Tekst persklaar maken

Welke afmetingen, papierkwaliteit, lettertypes en illustraties? De meesterdrukker hakt alle knopen door in nauwe samenspraak met de eindredacteur. Op basis van die keuzes maakt een redacteur de tekst persklaar. Hij leest alles zorgvuldig na, verbetert en past aan waar nodig en maakte een handgeschreven kopij voor de letterzetters. Dankzij deze kopij weet de letterzetter hoe die tekst moeten schikken op het blad.

Stap 5: Inkten en drukken

Vervolgens doopt de beïnkter (inktman) zijn leren tampon in inkt en wrijft daarmee over de bovenkant van de loden letters. Vochtig papier wordt vastgeprikt op een houten plaat (timpaan). Zo blijft het papier op zijn plek. Daarna drukken ze de pers aan met een hefboom, zodat de inkt op het papier kwam.

Stap 7: Katernen verzamelen en rangschikken

Vergaarders bundelen alle bedrukte papiervellen in de juiste volgorde en zorgen ervoor dat geen enkel blad ontbreekt of op de verkeerde plek zit. Net als bij het proeflezen zijn bij deze nauwkeurige taak ook vrouwen betrokken. Zo brengt vergaarder Merten in 1583 zijn dochter mee, aldus de boekhoudkundige nota’s van Martina Plantijn.

Stap 9: Verkopen

De familie Plantijn en Moretus beheert eigen winkels in Antwerpen, maar hun boeken verspreiden zich voornamelijk via zelfstandige boekverkopers, export en ruilhandel. Op de gerenommeerde beurs van Frankfurt presenteert iedereen met naam en faam in de uitgeverswereld zijn allernieuwste publicaties.

Stap 2: Controles en goedkeuringen

Pas nadat de verschillende overheden de officiële toestemming hebben gegeven, mag een meesterdrukker zijn drukkerszaak opstarten. En dan nog: controle en goedkeuring blijven vereist. Wie zondigt, riskeert boetes en inbeslagname.

Stap 4: Letters zetten

Met deze drukkerskopij bij de hand, plaatsen de letterzetters een regel loden letters op een zethaak. Daaronder komt de volgende regel en zo gaat het door tot de volledige tekst gezet is. Ten slotte komen de regels samen op een houten galei. De letterzetters passen de opgestelde drukkerskopij soms aan om binnen het aantal beschikbare tekens per regel en per pagina te blijven. Soms veranderen ze de spelling en korten ze woorden af. Op één vel papier kunnen meerdere pagina’s tekst tegelijk gedrukt worden. Ze komen dus samen in één zetsel. Een houten frame houdt het zetsel bijeen en de drukker plaatst het op de pers.

Stap 6: Proeflezen en corrigeren

Leerjongens hangen de gedrukte vellen te drogen en correctoren halen er alle fouten uit. Intussen gaan de pers- en inktmannen gewoon verder met drukken. In het slechtste geval moet het zetsel op de pers worden aangepast. Daardoor hebben boeken soms meerdere tekstvarianten. Papier was nu eenmaal erg duur.

Stap 8: Afwerken

In de 16de eeuw worden boeken vaak ongebonden verkocht, als losse katernen. Maar drukkers als Plantijn werken ook samen met boekbinders om kant-en-klare exemplaren mét band aan te bieden. Voor de omslag kunnen kopers ook zelf kiezen uit verschillende materialen bij de boekbinder zelf: papier, karton, perkament, leer of zelfs textiel.

Stap 10: Lezen

In handen van lezers worden boeken unieke, gepersonaliseerde objecten. Mensen maken notities, vouwen hoeken om, wijzigen de volgorde of voegen namen, stempels en inscripties toe. De ene gebruikt het als studieobject, de andere als religieus symbool of archief. Daardoor is geen enkel exemplaar van dezelfde editie gelijk. Hoeveel exemplaren je ook drukt, elk boek is uniek. Met zijn eigen doel, karakter en uitstraling.