Door wiens handen zouden ze ooit gegaan zijn? De eeuwenoude boeken spreken hier tot de verbeelding. Het oudste handschrift, dat ooit in het bezit was van Plantijn zelf, gaat zelfs terug tot ca. 860. Wat begon als Plantijns referentiebibliotheek voor proeflezers, mondde uit in een veelzijdige collectie van bijna 40.000 gedrukte werken, 69.000 eenbladdrukken, ongeveer 650 handschriften en meer dan 15.000 titels vakliteratuur.
Van handboeken tot historische kleppers en van atlassen tot bijbels: de bibliotheek is zo divers omdat ze eeuw na eeuw aangevuld werd door verschillende mensen. Ieder met een eigen drijfveer. Christoffel Plantijn kocht aanvankelijk boeken om zijn proeflezers te ondersteunen en om de teksten te gebruiken in gedrukte edities, kleinzoon Balthasar I Moretus was verzot op klassieke auteurs en werken over de oudheid, en onder latere bewindvoerders van de drukkerij groeide de bibliotheek uit tot een kenniscentrum voor geleerden als Nicolas Heinsius en Franciscus Junius.
Eens museum, bleef de bibliotheek uitdeinen. Eerste conservator Max Rooses dikte origineel Plantijn- en Moretuswerk aan met nog ontbrekende edities en 16de-eeuws materiaal van andere Antwerpse drukker-uitgevers. Dankzij een doordacht aankoopbeleid beschikt de bibliotheek vandaag de dag over ‘s werelds meest volledige collectie drukken die van de persen kwamen bij de Officina Plantiniana.
Van 1460 tot 1801: de 28.000 ingebonden vroegmoderne werken omspannen vier eeuwen boekdrukkunst. Het gaat onder meer om zeldzame incunabelen, uitgaven van de Officina Plantiniana en drukken van Antwerpse én buitenlandse drukkershuizen. Samen bieden ze een brede kijk op de vroegmoderne boekproductie in een waaier van genres en onderwerpen.
In 1994 kwam daar onverwacht een schat bij: op zolder troffen medewerkers een enorme voorraad aan van meer dan 68.000 eenbladdrukken en bijna 12.000 ongebonden werken uit de 16de tot de 18de eeuw. Ooit werk- en stockmateriaal, nu tastbare bronnen over het reilen en zeilen van de Plantijnse drukkerij.
Interesse in de werken die Plantijn tijdens zijn leven drukte en uitgaf? De online tool The Plantin Press Online bundelt gedetailleerde beschrijvingen van de werken uit de Antwerpse en Leidense tak van de Plantijnse drukkerij.
De meer dan 650 handschriften gaan terug tot Christoffel Plantijn zelf. Vanaf 1563 verzamelde hij manuscripten als bron voor nieuwe uitgaven en als referentiemateriaal voor zijn proeflezers. Een van hen was Theodoor Poelman, die vlijtig een eigen bibliotheek uitbouwde. Na zijn dood kwam ze in Plantijns bezit. Vanaf de 17de eeuw zetten diens opvolgers zijn werk onophoudelijk voort.
Het resultaat? Een collectie die niet enkel de geschiedenis van het boek illustreert, maar ook de relatie schetst tussen drukwerk en handschrift. Schrijvers en kopiisten bezorgden hun uitgeschreven teksten aan de drukkerij. Sommige werden gepubliceerd, andere bleven ongebruikt. Naast geschriften van klassieke of vroegchristelijke auteurs, bevat de collectie ook prachtig verluchte middeleeuwse handschriften en heel wat originele manuscripten van bekende humanisten als Justus Lipsius. Die zijn tot op vandaag cruciaal voor tekstonderzoek.
Naast de kerncollectie bewaart het Museum Plantin-Moretus nog eens acht extra verzamelingen die via schenkingen, aankopen of overdrachten deel uitmaken van de erfgoedbibliotheek.
Horns collectie omvat Franse literatuur uit de 16de tot de 18de eeuw: poëzie, proza, theater en taalkunde. Hij zocht bewust naar eerste edities en bijzondere exemplaren, vaak in uitstekende staat en luxueus ingebonden. De eigendomsmerken van eerdere bezitters als architect Viollet-le-Duc voegen dat tikkeltje extra toe.
Na de opheffing van het Antwerpse Natuurwetenschappelijk Museum in 1950 kwamen tal van oude drukken over plant- en dierkunde, fysica en chemie naar Museum Plantin-Moretus. De collectie bevat topwerken van onder meer Rembert Dodoens en Antoni Van Leeuwenhoek, en documenteert de wetenschappelijke ontwikelingen tussen de 16de en 18de eeuw.
Bibliofiel, senator en Wijnegems burgemeester Gustave van Havre verzamelde uiterst zeldzame Antwerpse drukken. Hij verwierf ook werken uit de bibliotheek van stadsarchivaris Frederik Verachter, die zijn boeken verkocht uit geldgebrek. Absolute blikvanger van de collectie is de studie van Antwerpse drukkersmerken.
De handschriften en gedrukte werken die Ernest Persoons verzamelde, tonen de verscheidenheid aan van kloosterkledij in Europa van de 16de tot de 19de eeuw. Gezien de invloed van de Kerk op onze samenleving in vroegere tijdperken, levert de collectie een belangrijke bijdrage aan de Europese geschiedenis. Daarom kocht het museum ze in 2022 integraal aan.
Jan Baptist Vervliet schreef over het Antwerpse dialect en de typische volkscultuur. Daarnaast verzamelde hij ook prenten, tekeningen en munten. In 1925 schonk de bankier een reeks zeldzame, vaak kleine drukken met volkskundige waarde aan het Museum Plantin-Moretus. Zijn interesse in taal en traditie leeft voort in deze selectie.
Oude en moderne typografie, bibliotheekwetenschap, kunst en boekcultuur staan centraal in de boekencollectie die Hendrik Vervliet in 2020 naliet aan het museum, aangevuld met zijn onderzoeksarchief. Opvallend: sommige werken staan vol met eigen aantekeningen of bevatten losse notities. Een deel van de verzameling ging naar het Plantin Instituut voor Typografie.
Als vurig bewonderaar verzamelde René Vandevoir het werk van de Franstalige dichter Emile Verhaeren. In 1965 schonk hij zijn rijke collectie aan het museum. Vooraf liet Vandevoir de boeken inbinden door Franse vaklieden. Zo brengt de collectie het niveau van hun ambacht in de 20ste eeuw uitstekend in beeld.
Sinds de opening in 1877 verzamelt het museum vakliteratuur over (boek)drukkunst. Deze gespecialiseerde collectie ondersteunt onderzoek naar edities gedrukt en/of uitgegeven in de Plantijnse drukkerij en de geschiedenis van het boekenvak. Intussen omvat ze meer dan 15.000 titels, 17 reekswerken en 76 lopende tijdschriften, een betrouwbare basis voor onderzoekers, studenten en vakmensen uit binnen- en buitenland.
Elk werk vertelt een uniek verhaal en leidt tot nieuwe inzichten. Voor wie gericht zoekt, presenteren we alvast een selectie van de meest sprekende hoogtepunten:
Wie zorgt vandaag voor de boekencollectie?
